Táo bón ở trẻ: Dấu hiệu, nguyên nhân, cách xử lý, phòng ngừa

1. Táo bón ở trẻ là như thế nào?

Táo bón không phải là một bệnh lý mà là triệu chứng thường gặp của nhiều vấn đề tiêu hóa khác nhau. Tình trạng này có thể xảy ra trong vài ngày (cấp tính) hoặc kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng và tái phát nhiều lần. Ở trẻ em, phần lớn các trường hợp là táo bón chức năng (90-95%), bắt nguồn từ thói quen nhịn đi ngoài, chế độ ăn ít chất xơ hoặc lười vận động,...

Mức độ táo bón ở trẻ em thường được phân thành 5 cấp độ cụ thể như sau:

• Cấp độ 1: Phân khô và cứng ở phần đầu.
• Cấp độ 2: Phân vón thành từng viên nhỏ giống phân dê.
• Cấp độ 3: Phân thành khuôn lớn, có rãnh nứt trên bề mặt.
• Cấp độ 4: Phân khô, vón thành cục, khó đi ngoài.
• Cấp độ 5: Phân to, cứng, có thể kèm theo máu do rách hậu môn khi đi tiêu.

2. Dấu hiệu trẻ bị táo bón là gì?

Dấu hiệu táo bón ở trẻ khá dễ nhận biết, chẳng hạn như bé có thể đi ngoài với tần suất thưa hơn bình thường, phân khô, cứng, phải rặn mạnh nhưng khó ra, thậm chí đau và quấy khóc mỗi khi đi tiêu. Ngoài ra, trẻ còn có thể biếng ăn, đầy bụng, chậm tăng cân, thậm chí có dấu hiệu táo bón chức năng nếu tình trạng trẻ hay bị táo bón kéo dài. Cụ thể:

2.1. Biểu hiện trẻ bị táo bón thường gặp

Một số dấu hiệu phổ biến giúp cha mẹ nhận biết bé bị táo bón bao gồm:

• Đi ngoài ít hơn bình thường: Trẻ em bị bón thường có tần suất đại tiện giảm rõ rệt so với trước. Cụ thể trẻ sơ sinh đi tiêu dưới 2 lần/ ngày, trẻ từ 6 - 12 tháng tuổi đi dưới 3 lần/ tuần, trẻ từ 1 tuổi đi dưới 2 lần/ tuần được xem là dấu hiệu táo bón.
• Phân cứng, khô, rặn không ra: Bé bị bón thường có khuôn phân rời rạc, lổn nhổn như phân dê hoặc thành khối to, khô cứng khiến bé phải rặn mạnh hoặc đỏ mặt mỗi khi đi ngoài.
• Đau đớn, khó chịu khi đi ngoài: Trẻ táo bón rặn không ra vì phân cứng hoặc to có thể khiến con đau đớn vùng hậu môn hoặc khó chịu, quấy khóc khi đi ngoài.
• Biếng ăn, chậm phát triển: Trẻ em táo bón kéo dài có thể khiến bé đầy bụng, chán ăn, hấp thu kém, từ đó chậm tăng cân và ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất.
• Són phân không kiểm soát: Đây cũng là một trong những dấu hiệu trẻ bị táo bón khá thường gặp. Khi phân bị ứ đọng lâu trong trực tràng, bé có thể rỉ phân lỏng ra quần dù không đi tiêu, do phân mềm tràn qua khối phân cứng đã tích tụ bên trong.

2.2. Dấu hiệu xác định bé bị táo bón

Theo tiêu chuẩn ROME IV (The Rome IV Criteria - bộ hướng dẫn chẩn đoán các rối loạn chức năng đường tiêu hóa (FGID) do tổ chức Rome Foundation công bố năm 2016), táo bón chức năng được xác định khi:

- Với trẻ dưới 4 tuổi: 

• Trẻ nhỏ bị táo bón thường đi tiêu ít hơn hoặc 2 lần mỗi tuần.
• Có tiền sử ứ đọng phân trong ruột, khiến phân tích tụ quá mức.
• Thường xuyên đi phân cứng hoặc đau khi đại tiện.
• Phân khuôn lớn bất thường, đôi khi gây khó khăn khi đi tiêu.
• Trẻ con bị táo bón thường có khối phân lớn đang ứ đọng trong thực trạng.
• Xảy ra tình trạng són phân ít nhất 1 lần/tuần, dù trẻ đã biết tự đi vệ sinh.
• Có tiền sử đi phân khuôn rất to, đến mức có thể làm tắc bồn cầu.

- Với trẻ trên 4 tuổi: 

• Đi tiêu ít hơn hoặc 2 lần mỗi tuần.
• Són phân ít nhất 1 lần mỗi tuần, dù trẻ đã biết tự đi vệ sinh.
• Có thói quen nhịn đi ngoài hoặc ứ đọng phân quá mức do cố tình nín.
• Thường xuyên đi phân cứng hoặc đau khi đi tiêu.
• Có khối phân lớn trong trực tràng.
• Tiền sử đi ngoài ra khuôn phân quá lớn, đến mức có thể làm tắc bồn cầu.

>> Xem thêm: Các cách trị táo bón cho trẻ an toàn và hiệu quả theo dân gian

3. Trẻ nào dễ mắc táo bón và nguyên nhân do đâu?

Tình trạng táo bón gặp nhiều hơn gấp 3 lần ở trẻ dưới 1 tháng tuổi và trẻ nhỏ. Tùy theo mỗi giai đoạn mà nguyên nhân gây táo bón ở trẻ em sẽ khác nhau, cụ thể:

3.1. Nguyên nhân trẻ dễ táo bón ở giai đoạn ăn dặm (6 - 12 tháng tuổi)

Bé bị táo bón khi ăn dặm có thể do hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện nên rất dễ bị rối loạn khi chuyển từ bú sữa sang ăn dặm. Bên cạnh đó bé có thể bị táo bón do chế độ ăn thiếu chất xơ, ăn quá nhiều thực phẩm tinh bột hoặc giàu đạm, trong khi lại uống ít nước. Ngoài ra, nếu mẹ thay đổi thực đơn đột ngột hay nấu cháo quá đặc cũng khiến hệ tiêu hóa của con khó thích ứng, dẫn đến trẻ bị táo bón khó đi ngoài.

3.2. Nguyên nhân táo bón ở trẻ em giai đoạn tập đi vệ sinh (2 - 3 tuổi)

Ở giai đoạn này, nhiều bé bắt đầu được tập ngồi bô hoặc đi vệ sinh riêng, dễ hình thành tâm lý sợ hãi, nín nhịn khi đi ngoài nếu bị đau trong lần đầu tiên. Hoặc việc thay đổi thói quen sinh hoạt, rèn luyện không đúng cách hoặc ép buộc trẻ đi vệ sinh đúng giờ có thể khiến bé phản ứng bằng cách nhịn đi tiêu, gây ứ phân trong ruột. Bên cạnh đó, thiếu chất xơ trong khẩu phần ăn cũng là những nguyên nhân phổ biến khiến tình trạng táo bón ở trẻ nhỏ liên tục tái diễn.

3.3. Nguyên nhân bé bị bón ở giai đoạn đi học (mẫu giáo, tiểu học)

Khi đi học, trẻ thường mải chơi hoặc ngại đi vệ sinh ở trường, ngại xin phép cô giáo, sợ bẩn, sợ bị la dẫn đến thói quen nhịn đi ngoài. Ngoài ra, việc ngủ không đúng giờ thức khuya, ăn uống thất thường, hoặc chế độ ăn tiêu thụ nhiều đồ chiên, thực phẩm chế biến sẵn cũng làm hệ tiêu hóa hoạt động kém hiệu quả, khiến phân ứ đọng gây táo bón.

3.4. Một số yếu tố khác

Song song đó, tình trạng trẻ táo bón không đi ngoài được còn có thể đến từ các yếu tố sau:

• Bé không uống đủ nước: Khi cơ thể bé không được cung cấp đủ nước cũng gây ra các triệu chứng táo bón ở trẻ em như phân khô, cứng, khó di chuyển trong ruột.
• Trẻ thiếu vận động: Trẻ ngồi nhiều, ít hoạt động thể chất làm giảm nhu động ruột và làm tăng nguy cơ táo bón trẻ em.
• Tác dụng phụ của thuốc: Khi cho trẻ uống một số loại thuốc như sắt, canxi, kháng sinh, thuốc giảm đau cũng có thể gây táo bón.
• Yếu tố bệnh lý: Một số vấn đề sức khỏe như suy giáp, dị tật hậu môn - trực tràng, bệnh Hirschsprung,... cũng có thể gây táo bón mạn tính ở trẻ.

4. Trẻ táo bón nguy hiểm không?

Táo bón ở trẻ em thường không quá nguy hiểm và có thể cải thiện dễ dàng nếu được phát hiện và xử lý sớm. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, nó không chỉ gây khó chịu cho trẻ mà còn có thể là dấu hiệu cảnh báo các vấn đề tiêu hóa nghiêm trọng hơn.

Một số tác hại có thể xảy ra khi trẻ bị táo bón rặn không ra như:

• Bé đi ngoài ra máu.
• Bé bị ngứa rát, nứt kẽ hậu môn.
• Bé bị trĩ nội, trĩ ngoại.
• Bé có thể bị ổ viêm hoặc áp xe quanh hậu môn.
• Bé bị viêm ống hậu môn - trực tràng.

5. Trẻ bị táo bón phải làm sao? Cách giúp trẻ bị bón cải thiện hiệu quả

Khi trẻ bị táo bón không đi ngoài được, cha mẹ có thể áp dụng nhiều biện pháp hỗ trợ như điều chỉnh chế độ dinh dưỡng phù hợp, massage bụng nhẹ nhàng, khuyến khích trẻ vận động thường xuyên và hình thành thói quen đi tiêu đều đặn mỗi ngày. Cha mẹ có thể xem hướng dẫn chi tiết ở nội dung bên dưới.

5.1. Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng khoa học

Một trong những cách xử lý khi trẻ bị táo bón hiệu quả đó là mẹ cần điều chỉnh lại chế độ dinh dưỡng của cả mẹ và con. Cụ thể:

- Trẻ đang bú sữa hoàn toàn: 

• Mẹ kiểm tra xem bé đã được cung cấp đủ lượng sữa cần thiết hay chưa.
• Mẹ nên bổ sung nhiều rau củ quả để tăng lượng chất xơ và đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày, góp phần cải thiện trẻ sơ sinh bị táo bón.
• Mẹ nên hạn chế các món ăn cay nóng, thực phẩm nhiều dầu mỡ và các chất kích thích trong thời gian cho con bú.
• Nếu trẻ đang dùng sữa công thức, mẹ cần pha sữa đúng tỉ lệ và đúng hướng dẫn để tránh tình trạng bị táo bón ở trẻ em.

- Trẻ trong giai đoạn ăn dặm: 

• Mẹ không nên chuyển đột ngột từ bú sữa sang ăn dặm, hãy cho bé làm quen dần với thực phẩm mới.
• Mẹ cần đảm bảo trẻ được cung cấp đủ lượng nước cần thiết mỗi ngày.
• Mẹ tránh cho bé ăn thức ăn quá đặc hoặc khó tiêu.
• Mẹ nên bổ sung các thực phẩm giúp nhuận tràng như khoai lang, rau mồng tơi, bí đỏ,… vào thực đơn ăn dặm cho bé bị táo bón.

- Trẻ đã qua thời kỳ ăn dặm: 

• Mẹ cần duy trì việc cho trẻ uống đủ nước hàng ngày.
• Mẹ hãy tăng cường chất xơ từ rau củ, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên cám vào chế độ ăn của con.
• Mẹ nên hạn chế cho trẻ táo bón ăn các món cay nóng, chiên rán, khó tiêu.
• Mẹ nên chia nhỏ bữa ăn để tránh tình trạng đầy bụng, giúp hệ tiêu hóa bé hoạt động hiệu quả, dễ đi ngoài hơn.

Ngoài ra, mẹ cũng đừng quên với những bé từ 6 tháng tuổi đã bắt đầu ăn dặm, nên bổ sung thêm thực phẩm hỗ trợ tiêu hóa như sữa chua, men vi sinh tự nhiên,... Bởi những thực phẩm này chứa lợi khuẩn giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn, từ đó giảm nguy cơ táo bón và giúp bé hấp thu dinh dưỡng hiệu quả.

Mách mẹ sữa chua Zott Montinis được lên men tự nhiên từ hai chủng lợi khuẩn L. Bulgaricus và S. Thermophilus, kết hợp với chất xơ hòa tan Inulin chiết xuất từ rễ rau diếp xoăn, giúp hỗ trợ hệ tiêu hóa của bé hoạt động hiệu quả hơn. Từ đó cải thiện tình trạng táo bón và tăng cường sức khỏe đường ruột. Ngoài ra, sản phẩm còn bổ sung vitamin nhóm B (B2, B6, B9), giúp tăng cường đề kháng và hỗ trợ bé phát triển toàn diện, khỏe mạnh mỗi ngày.

Đặc biệt, sữa chua Zott Montinis còn có kết cấu sánh mịn, được làm từ 100% sữa tươi chuẩn Châu Âu, đạt tiêu chuẩn chất lượng chuẩn Đức và không chất bảo quản nên an toàn cho bé từ 6 tháng thưởng thức. Ngoài ra, sữa chua còn có 3 hương vị thơm ngon như vị nguyên bản từ sữa tươi hoặc trái cây tự nhiên tươi mát (xoài - táo), mẹ có thể cho bé ăn trực tiếp hoặc kết hợp với trái cây đều hấp dẫn để con đổi vị mỗi ngày.

>> Xem thêm: Hướng dẫn cách bảo quản sữa chua giữ dinh dưỡng và trọn vị ngon

5.2. Xoa bụng cho bé mỗi ngày

Trong quá trình chăm sóc, mẹ nên dành vài phút mỗi ngày để xoa bụng cho bé - điều này giúp kích thích nhu động ruột và hỗ trợ trẻ đại tiện dễ dàng hơn. Ví dụ, mẹ có thể đặt trẻ nằm ngửa, tay ấm chà nhẹ rồi xoa theo chiều kim đồng hồ quanh rốn, từ bên phải sang bên trái, thực hiện một cách nhẹ nhàng và đều đặn.

5.3. Khuyến khích trẻ vận động nhiều hơn

Vận động là một trong những cách đơn giản nhưng hiệu quả để giúp ruột của trẻ hoạt động khỏe mạnh. Khi trẻ tham gia các hoạt động thể chất như chạy nhảy, đạp xe, chơi ngoài trời hoặc đơn giản là đi lại thường xuyên, nhu động ruột sẽ được kích thích tốt và giảm nguy cơ táo bón hơn.

5.4. Tạo cho trẻ thói quen đi đại tiện đều đặn

Việc hình thành thói quen đi đại tiện vào một khung giờ cố định mỗi ngày (ví dụ sau bữa sáng hoặc trước giờ đi ngủ), sẽ giúp trẻ thiết lập phản xạ đi tiêu tự nhiên. Khi đó bé nhận biết được rằng “đây là lúc để đi vệ sinh”, nên sẽ ít nhịn hơn, từ đó tránh tình trạng ứ phân trong ruột.

5.5. Tránh những sai lầm khi chăm sóc trẻ bị bón

Khi chăm sóc trẻ bị táo bón, nhiều cha mẹ vì quá lo lắng mà vô tình áp dụng những cách xử lý sai, khiến tình trạng của bé trở nặng hơn. Dưới đây là một số sai lầm cha mẹ cần tránh:

• Không nên lạm dụng việc thụt tháo hậu môn, vì điều này có thể làm tổn thương niêm mạc, khiến bé đau rát, sợ đi tiêu và dễ bị táo bón trở lại.
• Không sử dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng như dùng mật ong bôi vào hậu môn, vì có thể gây kích ứng hoặc nhiễm khuẩn vùng nhạy cảm.
• Không nên tự ý bổ sung men tiêu hóa hay men vi sinh cho trẻ, bởi việc dùng sai loại hoặc quá liều có thể khiến hệ vi sinh đường ruột bị mất cân bằng, ảnh hưởng đến khả năng tiêu hóa tự nhiên của bé. 
• Không để trẻ nhịn đi vệ sinh, vì nhịn lâu khiến phân khô cứng, tích tụ trong ruột, gây đau và làm táo bón nghiêm trọng hơn.
• Không ép trẻ ăn hoặc tự ý cho uống thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ, nhất là các loại thuốc bổ sung sắt hoặc canxi. Điều này có thể khiến táo bón kéo dài và khó điều trị hơn.

6. Bé bị táo bón khi nào cần đi khám bác sĩ?

Dưới đây là những biểu hiện trẻ bị táo bón mà cha mẹ cần chú ý theo dõi và nên đưa bé đi thăm khám ngay:

• Trẻ dưới 4 tháng tuổi bị táo bón hoặc có thời gian giữa các lần đại tiện kéo dài bất thường.
• Trẻ bị táo bón thường xuyên, tái phát nhiều lần, dù đã được chăm sóc và điều chỉnh chế độ ăn.
• Bé bị táo bón đi ngoài ra máu.
• Trẻ kêu đau bụng, đau hậu môn hoặc khóc thét khi đi đại tiện.
• Hậu môn sưng đỏ, ngứa rát, cơn đau tăng lên rõ rệt mỗi khi bé đi tiêu.
• Trẻ có biểu hiện mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, chóng mặt hoặc sốt.

7. Làm thế nào để phòng ngừa táo bón ở trẻ em?

Trẻ em bị táo bón có thể phòng tránh được nếu cha mẹ xây dựng cho trẻ một lối sống khoa học và chế độ ăn uống cân bằng ngay từ sớm. Dưới đây là những biện pháp giúp bé có hệ tiêu hóa khỏe mạnh, giảm nguy cơ táo bón tái phát:

• Duy trì chế độ ăn đa dạng, kết hợp hợp lý giữa tinh bột, đạm, chất béo, rau xanh và trái cây tươi mỗi ngày cũng là cách chống táo bón cho trẻ cha mẹ nên áp dụng.
• Tăng cường nhóm thực phẩm chứa chất xơ như khoai lang, bí đỏ, lê, chuối, rau mồng tơi, rau dền,… giúp nhuận tràng tự nhiên.
• Khuyến khích trẻ uống nước đều đặn trong ngày, có thể xen kẽ với sữa chua uống hoặc nước ép loãng để kích thích tiêu hóa.
• Tạo tâm lý thoải mái khi đi vệ sinh, không la mắng, ép buộc hoặc gây áp lực khi trẻ đi tiêu, đặc biệt trong giai đoạn tập ngồi bô.
• Cho trẻ ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya và tránh ăn vặt sát giờ ngủ.
• Hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt có gas và thực phẩm chế biến sẵn, vì đây là nhóm dễ làm rối loạn tiêu hóa và gây táo bón.
• Khuyến khích trẻ vận động nhẹ sau bữa ăn để giúp kích thích nhu động ruột.
• Theo dõi tình trạng phân và thói quen đại tiện của trẻ định kỳ, để phát hiện sớm bất thường và xử lý kịp thời.

>> Xem thêm: Những loại trái cây trị táo bón vừa rẻ, vừa dễ tìm cho trẻ

8. Câu hỏi thường gặp về tình trạng táo bón ở trẻ

Bên cạnh quan tâm trẻ bị táo bón phải làm sao, nhiều mẹ còn có vài băn khoăn sau:

8.1. Bé bị táo bón đi ngoài ra máu có sao không?

Câu trả lời là có. Khi phân trở nên khô, cứng và khó di chuyển trong ruột, trẻ phải rặn mạnh để tống phân ra ngoài, khiến niêm mạc ruột và hậu môn bị tổn thương, dẫn đến chảy máu hoặc nứt kẽ hậu môn. Điều này khiến bé đau rát, sợ đi tiêu, từ đó làm tình trạng táo bón càng nặng thêm.

Vì vậy, mẹ nên đưa trẻ đi khám sớm nếu hiện tượng đi ngoài ra máu kéo dài hoặc kèm theo các triệu chứng khác như sốt, đau bụng, nôn ói hoặc sụt cân,... để có hướng điều trị kịp thời.

8.2. Trẻ thường xuyên bị táo bón, kéo dài nhiều ngày có sao không?

Tình trạng táo bón kéo dài khiến trẻ đi tiêu khó khăn, lâu dần gây mệt mỏi, biếng ăn, chậm tăng cân và có thể ảnh hưởng đến chức năng tiểu tiện (như tiểu són hoặc tiểu nhiều lần). Nếu không được điều trị sớm, táo bón mạn tính có thể gây biến chứng nứt hậu môn, trĩ, viêm trực tràng và ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý, sức khỏe tổng thể cũng như sự phát triển thể chất của trẻ.

8.3. Trẻ táo bón không chịu ăn rau phải làm sao?

Đối với những trẻ bị táo bón nhưng không thích ăn rau, cha mẹ có thể bổ sung chất xơ từ các nguồn khác như chuối, đu đủ, khoai lang, yến mạch, các loại củ quả mềm và dễ ăn; thay vì chỉ tập trung vào rau xanh. Bên cạnh đó, mẹ cũng cần đảm bảo trẻ uống đủ nước mỗi ngày, duy trì vận động thường xuyên và thay đổi cách chế biến món ăn để tăng sự hấp dẫn - chẳng hạn như xay sinh tố, ép nước trái cây hoặc kết hợp thêm nước sốt, súp rau củ để trẻ dễ ăn hơn.